10.02.2020
MACARİSTAN’DA ZAMÁRDİ-RÉTİFÖLDEK ADLI ARKEOLOJİK ALANDA AVAR DÖNEMİ’NE AİT (M.S. 6–9. yy.) MEZARLIK KAZISI ÇALIŞMALARI
Avarlar, yaklaşık üç yüz yıl boyunca (568–569. yy.) Erken Ortaçağ Avrupa tarihinde çok önemli politik rol oynayan bir Türk halkıdır. 552’de I. Türk Kağanlığı’nın kurulmasıyla batıya doğru kaçmak zorunda kalarak, Doğu Avrupa bozkırlarında yaşayan çeşitli halkları, kavimleri beraberinde sürükleyen ve kendilerini Bizanslılara Avar diye tanıtan bu halk, Karpat Havzası’nı politik bir yapı içerisinde birleştirmeyi başarabilmişti. O döneme ait çok sayıdaki yazılı kaynağa, 3.500 civarındaki arkeolojik alana ve şimdiye kadar kazılmış yaklaşık 60.000–70.000 mezara dayanarak arkeolojik miraslarının oldukça iyi araştırıldığını söyleyebiliriz.
Avrupa’da, Avar Kağanlığı dönemine ait bugün bilinen en büyük ve en zengin mezarlık Macaristan’da, Tuna’nın batısında bulunan Balaton Gölü’nün güney kıyısında, Zamárdi-Rétiföldek’de bulunmaktadır. Buradaki arkeolojik kazı, restorasyon ve konservasyon çalışmaları 2015 yılından itibaren Pázmány Péter Katolik Üniversitesi Arkeoloji Bölümü işbirliğiyle İ. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nden, arkeolog Yrd. Doç. Dr. Csilla Balogh başkanlığında yürütülmektedir. Mezarlık alanında 2015–2020 yılları arasında yapılacak arkeolojik kazılar Zamárdi Belediyesi’nin sınırlı finansal desteğiyle yürütülmektedir.
Mezarlıktaki arkeolojik kazı aynı zamanda eğitim amaçlı olduğundan ve Bozkır Arkeolojisi Kazı Yöntem Bilgisi alanında uzmanlaşma imkanı sağladığından, 2015 yılında Macaristan, Polonya, Rusya, Udmurtya, Tataristan’daki çeşitli üniversitelerin arkeoloji bölümü öğrencileri de kazıya iştirak etmiş ve anlaşmalı olan üniversitelerde bu iştiraklerini ders olarak saydırabilmiştir. 2016’dan itibaren Türkiye’den de öğrenci katılımı sağlanacaktır. Daha önceki, 1972-1998 yılları arasında yapılmış kazılarda 2368 mezar gün ışığına çıkarılmıştır. Doğu-Batı yönünde yaklaşık 400 metre uzunluğundaki bu mezarlıkta, bir bu kadar daha gün ışığına çıkarılmayı bekleyen mezar bulunmaktadır.
Şimdiye kadar yapılan kazılarda elde edilen buluntular, mezarlığı kullanan topluluğun maddi kültürünün çok yönlülüğüne ve kısmen de etnik kökenlerine işaret etmektedir. Nitekim bu buluntular, bu topluluğun Orta Asya bozkır kültürü öğeleri yanında, Geç Antik Dönem, Bizans ve German öğeler de barındıran bir kültüre sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Buluntuların çok farklı kültürel kökenlere işaret etmesi, çok yönlü ticari ilişkilere ve farklı yönlerden gelen kültürel etkilere işaret etmektedir.
6. yüzyıl sonundan 8. yüzyıl sonuna kadar sürekli kullanımda olduğu anlaşılan Zamárdi’deki bu mezarlığın, Avar ileri gelenlerininin bir mezarlığı olduğu anlaşılıyor. Arkeolojik buluntuların zenginliği de bunu göstermektedir. Zamárdi’deki bu arkeolojik kazı bu yönüyle sadece Avar Türklerinin Orta Avrupa’da 6-9. yüzyıllar arasında meydana getirdikleri yüksek kültürün daha iyi anlaşılması ve tanıtılması açısından değil, erken Avrupa’daki Türk tarihi açısından da büyük önem taşıyor.
